Năm 2006, đợt khai quật khảo cổ học thành Hoàng Đế lần thứ 3 đã tìm lại được quy mô đích thực của Tử Cấm Thành. Theo đó, bờ thành phía Bắc từ trước đến nay vẫn được công nhận là điểm cuối cùng của Tử Cấm Thành, nay được xác định lại là do nhà Nguyễn xây dựng sau này, để phục vụ cho các công trình kiến trúc của mình. Căn cứ vào những dấu tích kiến trúc cổ tìm được, đoàn khảo cổ đã khẳng định diện tích Tử Cấm Thành hiện tại đã được công nhận chỉ là một phần phía Nam của Tử Cấm Thành thời Tây Sơn.

Phần phía Bắc còn lại của Tử Cấm Thành chính là phần đất phía sau lưng bờ thành do nhà Nguyễn xây dựng. Lúc đó, để minh chứng cho nhận định của mình, đoàn khảo cổ đã đưa ra cơ sở là trong vùng đất thuộc khuôn viên Tử Cấm Thành mới phát hiện, vẫn tồn tại những điểm di tích, mà tên gọi dân gian của nó thể hiện rõ tính chất của các kiến trúc cung điện như: nền Cung, nền Hậu cung.

Tuy nhiên, điều này cần phải được kiểm chứng bằng những dấu tích khảo cổ học. Đó chính là lý do của đợt khai quật khảo cổ học thành Hoàng Đế lần thứ 4 này.

* Dấu tích nền Cung, Hậu cung

Địa danh “nền Cung” là tên người dân địa phương gọi một vùng đất cao hơn 1,3 m so với mặt ruộng xung quanh, nằm ngay phía sau lưng bờ thành hiện tại do nhà Nguyễn xây dựng. Hố khai quật được đào có diện tích 84 m2, sâu trên 1m.

Mặc dù không tìm thấy dấu vết kiến trúc xưa, nhưng tại hố, đã đào được tới 8 lớp đất khác nhau. Trong đó, lớp đất cuối cùng ở bên ngoài được kè một lớp gạch có chiều rộng khoảng 1,4m, bề dày từ 0,3m đến 0,45m. Gạch dùng để kè là các mảnh gạch vỡ, đá ong, mảnh ngói. Đào tiếp lớp đất dưới phần gạch kè này, các nhà khảo cổ học đã thu được nhiều hiện vật của người Chăm.

Do vậy, lớp đất này được xác định là lớp đất của kinh thành Vijaya ngày xưa. Hẳn nhà Tây Sơn khi xây dựng thành Hoàng Đế, đã cho kè một lớp gạch lên trên lớp đất của người Chăm để ổn định phần nền; sau đó, đổ thêm đất bên trên để xây dựng công trình kiến trúc.

Địa danh “nền Hậu cung” nằm cách phía sau “nền Cung” khoảng 40m, là một vùng đất cao 0,6m so với mặt ruộng xung quanh. Hố khai quật được đào có diện tích 100 m2, sâu khoảng 1,2m. Các nhà khảo cổ học đã phát hiện lớp đất màu đen dưới cùng là một tầng văn hóa có độ dày 0,65m, với hiện vật thu được chủ yếu là của người Chăm. Cũng giống như nền Cung, nền Hậu cung cũng được nhà Tây Sơn đắp thêm một lớp đất dày từ 0,2m đến 0,3m, trên nền cũ của người Chăm để xây dựng công trình kiến trúc của mình.

Điều đặc biệt, trên phần đất do nhà Tây Sơn đắp thêm, sau khi khai quật, đã xuất lộ toàn bộ dấu vết móng của một công trình kiến trúc. Dấu vết móng này được xây bằng tường đá ong, với khoảng 14, 15 viên đá ong; trong đó, viên dài nhất dài đến 0,9m.

Các hiện vật thu được tại hai hố khai quật

Tại hai hố khai quật, các nhà khảo cổ học đã thu được rất nhiều hiện vật là các mảnh gốm, mảnh sứ, mảnh ngói, gạch… được xác định ban đầu là của thời Champa, thời Tây Sơn và một ít là do Trung Quốc sản xuất. Vấn đề được đặt ra là tuy nền Hậu cung đã tìm được những dấu vết kiến trúc móng, nhưng xung quanh đó, vật liệu mái lợp lại rất ít. Ngược lại, ở nền Cung, dấu vết kiến trúc tuy không thấy nhưng lại tìm được rất nhiều mảnh ngói dùng để lợp mái.

Khi tra cứu lại với những ghi chép trong sử liệu, thì điều này xem ra cũng phù hợp. Một viên sứ thần người Anh từng được Nguyễn Nhạc tiếp tại thành Hoàng Đế đã kể lại trong bút ký của mình: “Nguyễn Nhạc tiếp tôi trong một cái điện khá rộng, có mái lợp ngói trong thành Hoàng Đế, ông ta ngồi trên một cái ghế ngai có đầu rồng”. Còn dấu vết Hậu cung thì theo tài liệu lịch sử, Nguyễn Nhạc có phong hoàng hậu cho một vợ người Kinh và một vợ người Thượng. Nhưng sau đó, hoàng hậu người Thượng đã xin Nguyễn Nhạc về Tây Nguyên sinh sống. Do đó, trong Tử Cấm Thành chỉ có duy nhất một Hậu cung.

TS. Lê Đình Phụng (Viện Khảo cổ học Việt Nam), người chủ trì đợt khai quật, nhận xét: “Dấu vết kiến trúc ở dưới nền Hậu cung chạy theo hướng Đông Tây, nghĩa là công trình Hậu cung sẽ quay về hướng Nam theo đúng một trục thần đạo hoàn chỉnh, trong khuôn viên và các công trình kiến trúc ở Tử Cấm Thành. Việc phát hiện nền Cung và nền Hậu cung một lần nữa đã khẳng định, việc xây dựng các công trình kiến trúc trong Tử Cấm Thành là có quy hoạch cụ thể và mang tính đăng đối trong kiến trúc. Điều này thể hiện ở chỗ: vị trí từ cửa Nam Môn đến cung Quyển Bồng, tiếp đến là điện Bát Giác, rồi đến nền Cung, Hậu cung… có khoảng cách rất đều nhau”.      

Hiện nay, đoàn khai quật đang bắt đầu tiến hành khai quật ở địa điểm cuối cùng trong đợt khai quật lần này là đàn Nam Giao. Đàn Nam Giao nằm ở khu vực thành Ngoại của thành Hoàng Đế, đây chính là nơi Nguyễn Nhạc làm lễ tế trời đất. Theo nhận định của TS. Lê Đình Phụng, với thời gian tồn tại khá ngắn ngủi của nhà Tây Sơn, đàn Nam Giao có lẽ được xây dựng khá sơ sài, nên việc tìm được dấu tích kiến trúc còn lại ở đây là tương đối khó.